Wonen, zorg, migratie: dit zijn de plannen van het nieuwe minderheidskabinet

Nederland staat de komende jaren voor een aantal grote opgaven: hoe stampen we veilig en snel woningen uit de grond? Hoe houden we de zorg betaalbaar? Hoe halen we het land van het stikstofslot af en hoe houden we grip op migratie? Het zijn slechts enkele uitdagingen die de drie partijen uit het aankomende minderheidskabinet op hun bord krijgen.

In het coalitieakkoord met de naam 'Aan de slag, bouwen aan een beter Nederland voor 2026–2030' zetten D66, CDA en VVD in op miljardeninvesteringen, maar ook op hervormingen en bezuinigingen. Dit zijn de belangrijkste punten uit het akkoord.

Een dak boven je hoofd

De wooncrisis staat hoog op de agenda. Het nieuwe kabinet wil structureel toewerken naar zo’n 100.000 nieuwe woningen per jaar en trekt daar vanaf 2029 jaarlijks één miljard euro voor uit. Het Rijk neemt meer regie en wijst minimaal dertig grote bouwlocaties aan. Ook wordt geïnvesteerd in infrastructuur en de bereikbaarheid van nieuwe wijken.

Regels worden geschrapt om bouwen goedkoper en sneller te maken. Woningcorporaties krijgen meer financiële armslag, omdat zij cruciaal zijn voor de sociale huur. Het moet ook weer gunstiger worden om woningen te verhuren, vindt de coalitie. Daarbij willen de partijen kijken op welke punten de Wet betaalbare huur kan worden aangepast. Zulke aanpassingen leiden waarschijnlijk tot hogere huren.

De vereniging van woningcorporaties Aedes reageert teleurgesteld op de plannen. Ze stellen dat er juist onvoldoende geld is uitgetrokken voor meer betaalbare woningen. En dat geldtekort zal weer tot vertraging leiden, denken ze: "Daarmee dreigt het tempo in de totale woningbouw weer in te zakken en komen niet alleen de nationale prestatieafspraken tussen woningcorporaties, gemeenten en het Rijk in het geding, ook de doelen van de Woontop staan op losse schroeven."

Eerder deze week werden er al details gelekt over het regeerakkoord. Politiek verslaggever Hannah Warnar vertelt het je hieronder:

2:15

'Details akkoord D66, VVD en CDA uitgelekt'

Een van de redenen dat er de afgelopen jaren weinig is gebouwd, is de stikstofcrisis. Het is bovendien een van de duurste dossiers. Het herstelde Stikstoffonds loopt door tot 2035 en omvat tientallen miljarden euro’s. Dat geld is bedoeld voor uitkoopregelingen, innovatie, natuurherstel en gebiedsprocessen. Boeren krijgen perspectief, maar de doelen worden wel wettelijk vastgelegd.

Hypotheekrenteaftrek blijft

Er is ook goed nieuws voor woningbezitters: voorlopig komt er geen einde aan de hypotheekrenteaftrek. D66 en CDA pleitten hier tijdens de verkiezingscampagne nog voor, maar voor de VVD was afbouw een breekpunt.

Arno Visser, voorzitter van Bouwend Nederland, zei eerder bij Vandaag Inside: "Dat er geen huis meer of minder wordt gebouwd als je de hypotheekrenteaftrek afschaft." Bekijk het fragment hieronder:

1:55

Voorzitter Bouwend Nederland: ‘Afschaffen hypotheekrenteaftrek verandert niets aan de woningmarkt'

"Om het eigen huis betaalbaar te houden en de rust op de woningmarkt te bewaren, blijft de fiscale behandeling van het eigen huis ongewijzigd", staat in het akkoord. Daarmee blijft ook het eigenwoningforfait ongewijzigd.

Grip op migratie

Migratie is een belangrijk thema voor het nieuwe kabinet. De asielketen krijgt structureel honderden miljoenen euro’s per jaar extra om procedures te versnellen en achterstanden weg te werken. Tegelijkertijd wordt de dure noodopvang afgebouwd.

In Europa draagt Nederland financieel bij aan strengere grensprocedures. Overlastgevers worden harder aangepakt, wat extra politie- en handhavingskosten met zich meebrengt. Integratie moet sneller en goedkoper worden door werk en taalles vanaf het begin.

Vooral het dorp Ter Apel heeft te maken met overlast van asielzoekers die weinig kans maken op een verblijfsvergunning. In de video hieronder vertellen inwoners over de problemen:

1:47

Hoe gaat het met de overlast in Ter Apel?

De nieuwe coalitie wil de plannen voor een eventuele terugkeerhub in Oeganda voorlopig pauzeren. Aanleiding zijn de recente verkiezingen in het Afrikaanse land, die werden gewonnen door president Yoweri Museveni, die al veertig jaar aan de macht is. Tegenkandidaat Bobi Wine werd door de autoriteiten onder huisarrest geplaatst.

Het demissionaire kabinet besloot eerder om met Oeganda in gesprek te gaan over een zogeheten terugkeerhub, waar asielzoekers zouden worden ondergebracht in afwachting van hun asielaanvraag in Nederland. Op dat plan kwam veel kritiek, onder meer vanwege de anti-lhbti-wetgeving in het land.

Ook houden de partijen 'voorlopig vast' aan de spreidingswet. Dat is volgens de partijen nodig "om zo een rechtvaardige verdeling over gemeenten te borgen".

Investeren in krijgsmacht en Oekraïne

Nederland gaat naar 3,5 procent van het bbp aan defensie-uitgaven, goed voor tientallen miljarden euro’s extra per jaar. De krijgsmacht groeit naar minimaal 122.000 mensen, kazernes worden uitgebreid en cybercapaciteit krijgt prioriteit. Ook wordt gekeken naar de herinvoering van de selectieve opkomstplicht, als Defensie met personeelstekorten blijft kampen.

Steun aan Oekraïne blijft meerjarig. Het gaat om 3 miljard euro aan militaire steun en ruim 400 miljoen euro aan andere hulp voor het land dat vier jaar geleden werd aangevallen door Rusland.

Het aantal reservisten is het afgelopen jaar al flink gestegen. Bekijk de video hieronder voor een kijkje bij de training:

3:02

Reservisten bereiden zich voor op mogelijke dreiging: neem een kijkje bij de training

De niet-militaire hulp gaat ten koste van de begroting voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Defensie betaalt daarnaast een deel van de militaire hulp aan Oekraïne. Voor Defensie wordt een kasschuif gebruikt – geld uit toekomstige jaren wordt naar voren gehaald – om de kosten te financieren.

Nationale veiligheid

Ook wordt geïnvesteerd in de nationale veiligheid. Zo krijgt de politie volgend jaar 300 miljoen euro extra. Dat bedrag loopt ieder jaar met 100 miljoen euro op, naar structureel 600 miljoen euro per jaar in 2030. Volgens het akkoord wordt dit bedrag verdeeld over de politie (512 miljoen euro), het Openbaar Ministerie (50 miljoen euro), 8 miljoen euro voor de NCTV (aanpak van terrorisme), 20 miljoen euro voor overig veiligheidsbeleid en een apart potje van 10 miljoen euro voor de aanpak van femicide.

Naast de politie wordt ook 75 miljoen euro beschikbaar gesteld voor het gevangeniswezen. Vanaf 2028 gaat daar jaarlijks 100 miljoen euro naartoe. Ook voor het versterken van de democratische rechtsstaat wordt in 2027 20 miljoen euro vrijgemaakt. In de jaren daarna loopt dat op naar 50 miljoen euro, en vanaf 2030 naar 75 miljoen euro per jaar.

Om dit allemaal te betalen gaan burgers en bedrijven een zogenoemde 'vrijheidsbijdrage' betalen. In 2027 levert die bijdrage in totaal 1,5 miljard euro op. In 2028 stijgt dat bedrag voor burgers naar 3,4 miljard euro en voor bedrijven naar 1,7 miljard euro. De vrijheidsbijdrage stond eerder in het verkiezingsprogramma van het CDA.

Snijden in overheid

Naast investeren wil het kabinet ook besparen. Een 'slagvaardige' overheid moet de staatskas vanaf 2029 jaarlijks één miljard euro besparen. Door de rijksdienst te vernieuwen en efficiënter te werken, verwacht de coalitie grote besparingen.

Alle ministeries en uitvoeringsorganisaties moeten 'naar rato' meedoen. Grote departementen leveren dus meer in dan kleinere. Een aantal organisaties wordt ontzien, zoals de politie, gevangenissen, het Openbaar Ministerie, delen van de rechtspraak en de uitvoerders van het schadeherstel in Groningen.

Alleen al door efficiënter werken binnen de rijksdienst denkt het kabinet tot 400 miljoen euro per jaar te kunnen besparen. Daarnaast worden de subsidiebudgetten verlaagd. Dat levert 189 miljoen euro per jaar op, vergeleken met wat nu wordt uitgegeven.

Zorgkosten

De zorg blijft de grootste uitgavenpost. Hervormingen moeten de groei van de kosten afremmen. Preventie en de aanpak van fraude kosten geld, maar moeten op termijn miljarden besparen.

De partijen willen onder meer ruim 1 miljard euro bezuinigen op de langdurige zorg. Mensen die langdurige zorg ontvangen, moeten zelf huur gaan betalen. Ook wordt 320 tot 470 miljoen euro, bedoeld voor de ouderenzorg, elders ingezet. Daarnaast moeten patiënten die dat kunnen, zelf meebetalen aan huishoudelijke hulp.

Het Friese dorpje Bakkeveen heeft een eigen manier gevonden om tegen de hoge zorgpremie op te boksen, zoals je ziet in bovenstaande video.

2:08

Hoe boks je tegen stijgende zorgpremies op? Dorpje Bakkeveen weet hoe

Ook willen de coalitiepartijen ruim 5 miljard euro besparen op het eigen risico. De geplande verlaging van het vorige kabinet gaat niet door en het eigen risico wordt vanaf volgend jaar weer aangepast aan lonen en inflatie. Dat scheelt de schatkist jaarlijks ongeveer 4 miljard euro. Bovendien wordt het eigen risico per 2027 met 60 euro verhoogd. Dat levert de begroting 1 miljard euro op.

Daarnaast willen de partijen dat de leeftijdsgrens voor tabak en vapes van 18 naar 21 jaar moet gaan. Verder moet een zogeheten ‘suikertaks’ vanaf 2030 de schatkist bijna 1 miljard euro opleveren. Producenten van bijvoorbeeld suikerhoudende dranken moeten daarvoor 850 miljoen euro afdragen. In de praktijk berekenen bedrijven zo’n extra belasting vaak door aan consumenten.

Ondertussen laat de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) weten zich zorgen te maken over kabinetsplannen. Neem bijvoorbeeld het verhogen van het eigen risico: "Voor ziekenhuizen is het belangrijk dat er alles aan wordt gedaan om te voorkomen dat mensen zorg mijden", aldus NVZ-voorzitter Ad Melkert. "Het zal afhangen van de zorgtoeslag en de regeling voor chronisch zieken of dit verantwoord is. Voor geen inwoner van Nederland mag de drempel naar het ziekenhuis te hoog zijn."

Langer doorwerken en WW verkorten

Als het aan het nieuwe kabinet ligt, moeten Nederlanders langer doorwerken. De AOW-leeftijd moet vanaf 2033 sneller stijgen dan nu het geval is. Op dit moment stijgt die met acht maanden per extra jaar levensverwachting. De coalitie wil dat de AOW-leeftijd bij ieder extra jaar levensverwachting met een volledig jaar omhooggaat. Die maatregel moet structureel meer dan 2,5 miljard euro opleveren.

Topambtenaren zijn stellig in hun advies aan de politiek: "De vergrijzing leidt tot een oploop van de overheidsschuld die niet houdbaar is." Volgens Martin Visser van de Financiële Telegraaf kunnen gepensioneerden er tot 15 procent op achteruit gaan als er ook AOW-premie van 67-plussers geïnd gaat worden. In de onderstaande video legt hij het uit.

5:29

Kosten lopen op door vergrijzing, AOW-premie vragen van gepensioneerden de oplossing?

Ook de WW wordt verkort. Mensen die werkloos zijn, krijgen niet langer twee jaar, maar maximaal één jaar een uitkering. De maatregel moet in 2029 een half miljard euro opleveren en uiteindelijk ongeveer 1,3 miljard euro per jaar schelen.

Wel willen de partijen dat mensen met een uitkering in de eerste maanden iets meer overhouden. Nu krijgen zij in de eerste twee maanden 75 procent van het laatst verdiende loon, dat moet 80 procent worden.

Onderwijs, vakmanschap en media

Onderwijs krijgt structureel 1,5 miljard euro extra voor basisvaardigheden, leraren en het mbo. Met dat geld wordt een bezuiniging van ongeveer 400 miljoen euro van het huidige demissionaire kabinet teruggedraaid.

Daarnaast wordt geïnvesteerd in de kwaliteit van het onderwijs, in wetenschap en in de koopkracht van studenten.

De nieuwe coalitie trekt vanaf 2027 jaarlijks 50 miljoen euro uit voor media. Een deel van dat geld moet worden gebruikt om een eerder aangekondigde bezuiniging op de publieke omroep van 150 miljoen euro terug te draaien. Het geld wordt ook gebruikt voor persveiligheid en journalistieke vrijheid. Hoe de verdeling van het geld precies is, staat nog niet in het coalitieakkoord.

De NPO en het College van Omroepen zijn positief. In een eerste reactie zeggen ze dat het nieuwe kabinet met het coalitieakkoord laat zien "dat het de publieke omroep belangrijk vindt: met een breed aanbod, onafhankelijke journalistiek en betrouwbare informatie. Die steun waarderen we."

Meevaller voor automobilisten

De lagere accijns op benzine blijft tot en met 2027 in stand. Voor andere brandstoffen lijkt de accijns volgend jaar wel omhoog te gaan. "In 2027 worden specifiek de tarieven voor benzine gelijk gehouden aan de tarieven van 2026", schrijft de coalitie.

Voor de ingreep willen de drie partijen eenmalig 900 miljoen euro uittrekken. De ANWB laat weten blij te zijn met de aandacht die automobilisten krijgen in het akkoord. De vereniging "ziet uit naar de samenwerking met het nieuwe kabinet en de Tweede Kamer, om mobiliteit betaalbaar, veilig en duurzaam te houden voor alle Nederlanders."