Kees ontdekt grote GPS-blackout: 'Echt iets aan de hand'

Het was even schrikken voor Kees Westerdijk uit het Friesland, toen hij maandag 9 november zijn apparatuur bekeek. De ene na de andere vlucht in de buurt van Nederland viel weg, zo aan het begin van de avond. Tientallen, poef weg. Geen spoor meer van te bekennen. Wat was er toch in vredesnaam aan de hand? Wás er wel echt iets aan de hand? Nou, dat was het zeer zeker.

Kees is al sinds jaar en dag een vliegtuigspotter en is daardoor dagelijks in de weer met allerhande systemen, neem een Flightradar. Ook heeft hij al jarenlang een eigen site, maar deed daar tot afgelopen zomer niet zo veel mee. Tot hij besloot die met behulp van AI aan te pakken en er onder andere een mooie gedetailleerde GPS-kaart van te maken. En net op tijd, zou je kunnen stellen. "Want ik viel met mijn neus in de boter", zegt de Fries.

Want toen hij al zijn apparatuur en kaarten af was gegaan, wist hij dat het niet ging zoals het normaliter zou moeten gaan. "Ik dacht: er is hier echt iets aan de hand", zegt de luchtvaartenthousiasteling. Ook ziet hij later op onder andere sites als Bluesky de bevestiging dat hij niet gek geworden was. Maar wat is het toch precies? Na wat speurwerk lijkt het antwoord gevonden.

Geen écht gevaar voor vliegtuigen

Maar voor er antwoord komt op die vraag eerst een andere vraag: Is het Nederlandse vliegverkeer dan in gevaar geweest? Nee, dat gelukkig niet. Dat vermoeden had Kees al, maar luchtvaartdeskundige van de TU Delft Joris Melkert kan dat bevestigen. Vliegtuigen hebben namelijk allerlei back up-systemen. In versimpelde taal legt Melkert uit: "Op land staan er overal een soort vuurtorens. Daar kunnen vliegtuigen ook mee verder vliegen. Dan hebben ze helemaal geen GPS nodig."

Hij vervolgt: "Ook is er nog het Instrument Landing System. Daarmee kan een vliegtuig in het stikdonker en dichte mist nog steeds veilig landen. Zie dit als een soort radionavigatie, dus niet via GPS. Er is geen gevaar geweest voor de luchtvaart. Het was vervelend, maar er was geen drama."

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat weet van de zaak af. "Afgelopen maandag hebben tussen 18:15 en 18:30 zeven vliegtuigen storingen in hun GPS-signalen gemeld bij de luchtverkeersleiding. Dergelijke meldingen worden serieus genomen, daarom loopt er nu onderzoek naar", stelt een woordvoerder.

Ze benadrukken, net als Melkert, dat de luchtvaartveiligheid op geen enkel moment in gevaar is geweest en dat soortgelijke verstoringen niet geheel uniek zijn. Diverse partijen waaronder de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur hebben het onderzoek op zich genomen. Zo lang dat onderzoek loopt worden er geen verdere mededelingen gedaan.

Wegdrukken van een signaal

Dus ook niet over wie of wat dit nou op zijn of haar geweten heeft. Een goede mogelijkheid is dat het een zogenaamde 'jammer' is geweest, een apparaat dat eenzelfde soort signaal af kan vuren, maar dan krachtiger, en daarmee het originele signaal overstemt. Kees legt uit: "Zie het alsof ik met een FM-zender op dezelfde frequentie ga zitten als Sky Radio, maar dan met een sterker signaal. Dan druk ik heel Sky illegaal uit de lucht."

Maar wie doet nu zoiets? De kans is aanwezig dat het de Russen waren. Ten tijde van de verstoring was er op de Noordzee - buiten de territoriale wateren - een konvooi van zes Russische schepen onderweg, waaronder een paar marineschepen. Dat schrijft NRC op basis van bevindingen van de Amerikaanse data-analist John Wiseman. Aan boord van drie van de in totaal zes schepen zaten wapens. Rusland verstoort wel vaker GPS-signaal, maar gebruikelijker is dat om het aan de oostkant van het NAVO-gebied te doen, aldus de krant.