Auschwitz, 70 jaar na de bevrijding

Het is dinsdag exact 70 jaar geleden dat vernietigingskamp Auschwitz is bevrijd door het Rode Leger.

Auschwitz is bijna vijf jaar door Nazi-Duitsland ingezet als werk- en vernietingskamp, van 5 mei 1940 tot 27 januari 1945. In die tijd zijn meer dan een miljoen mensen omgekomen, het overgrote deel vergast.

Opening Auschwitz

Nazi-Duitsland stuitte na verschillende invasies op veel weerstand van bewoners, met name in Polen. SS-leider Heinrich Himmler gaf daarom in april 1940 opdracht tot het concentratiekamp in het veroverde gebied. Het kamp zou plaats moeten bieden aan maximaal 10.000 opstandige Polen omdat de gevangenissen al vol zaten. Een kleine maand later werd het kamp, later bekend als Auschwitz I, al opgeleverd als gevangenenkamp, onder leiding van kampcommandant Rudolf Höß.

De eerste executies vonden vanaf de zomer van 1940 plaats. Dit waren met name Poolse politieke gevangenen. Ondertussen zette Höß de gevangenen aan het werk om het kamp uit te breiden. Al snel bood het kamp plaats aan 100.000 gevangenen. Behalve Poolse politieke tegenstanders zaten hier nu ook Russische krijgsgevangenen, Duitse criminelen, Jehova’s getuigen. Ook werden ‘untermenschen’, zoals de nazi’s de in hun ogen minderwaardige mensen noemden, als homoseksuelen, prostituees, zigeuners en joden in het kamp opgesloten.

Het toegangshek met de beruchte Nazi-spreuk ‘Arbeit macht frei’. Foto: Flickr/Chris Brown (CC 2.0)

Auschwitz-Birkenau: Ontwikkeling van de gaskamers

Duitse soldaten kregen steeds meer gewetensbezwaren tegen het in koelen bloede executeren van burgers. Himmler, die al gebruik maakte van gaskamers voor gehandicapten,  besloot daarom om deze ‘oplossing’ ook te gebruiken voor de gevangenen in de kampen.  Begin september 1941 werd de eerste  test met Zyklon B uitgevoerd op twee kleine groepen Russische krijgsgevangenen.

Höß was tevreden over de resultaten van de tests. In december 1941 vond de eerste grote vergassing plaats van 900 Russische krijgsgevangen. Twee maanden later werd voor het eerst een groep van 400 Joodse arbeidsongeschikten vergast. Deze gaskamer in Auschwitz I werd tot mei 1942 gebruikt.

Het vergassen van de vele, met name Joodse gevangenen, ging vooral door in de uitbreidingen van het kamp (Auschwitz II-Birkenau en Auschwitz III-Monowitz). Naar schatting is een zesde van alle Joodse slachtoffers in de Tweede Wereldoorlog omgekomen in deze kampen.

Een gaskamer in Auschwitz met een monument om de slachtoffers te eren. Foto: Flickr/FaceMePLS (CC 2.0)

Experimenten

Behalve de zware (werk)omstandigheden, de executies en de gaskamers, werden met name de Joden in Auschwitz ook geslachtofferd voor de medische experimenten van SS-arts Josef Mengele. Volwassenen en kinderen werden onder meer geïnjecteerd met verschillende giffen om het effect op het menselijk lichaam te testen.

Ook het verwijderen van ledematen en organen zonder verdoving en elektrocutie kwamen veelvoudig voor. Verder werden wapens op hen getest en probeerden de Duitsers medische vooruitgang te boeken in hun strijd tegen de ‘Untermenschen’.

Dodenmarsen

SS-leider Heinrich Himmler maakte zich in november 1944 zorgen over het oprukkende Russische leger. Hij gaf daarom het bevel om per direct de vergassingen te staken en ieder bewijs ervan te vernietigen. De kampen, gaskamers en massagraven werden grotendeels verwoest en verbrand.

In januari 1945 gaf Himmler het bevel om alle gevangenen van de kampen te executeren. Niemand van hen mocht in de handen vallen van de vijand om een verklaring af te leggen over de gruweldaden die zich afspeelden in de concentratiekampen. Op 17 januari moesten de 58.000 gevangen te voet naar vernietigingskamp Bergen-Belsen. Degenen die te zwak waren, werden achtergelaten. De gevangenen die tijdens de dodenmars te zwak bleken, werden ook achtergelaten of ter plekke geëxecuteerd door de SS.

Bevrijding

Tien dagen na het vertrek van de gevangenen uit Auschwitz kwam het kamp na hevige gevechten in handen van de 322e Garde Divisie van het Rode Leger. Hierbij zijn 230 Russische soldaten om het leven gekomen. De Russen troffen de 7500 nog levende en 600 inmiddels overleden gevangenen aan die waren achtergelaten door de Duitsers. Degenen die nog leefden waren ernstig ziek of uitgeput, ook waren ze ernstig onderkoeld door het gebrek aan beschutting.

Ondanks de pogingen om het bewijs te vernietigen, werden meer dan een miljoen gebruikte tenues en kledingstukken gevonden in het kamp. De verschillende gaskamers en crematoria waren verwoest. Ook was de administratie verbrand, waardoor exacte cijfers over het aantal doden niet vast te stellen is.

Kinderen die in Auschwitz werden aangetroffen door soldaten van het Rode Leger. Foto: Staatsarchief Wit-Rusland

Slachtoffers

De schattingen over het aantal doden lopen dan ook uiteen van 800.000 tot 5 miljoen.  Kampleider Rudolf Höß deed tijdens zijn berechting een boekje open over het aantal slachtoffers. Hij zei dat 2,5 miljoen mensen zijn vergast en nog eens een half miljoen mensen  op ‘natuurlijke’ wijze zijn omgekomen.

De Poolse historicus Franciszek Piper heeft later onderzoek gedaan waaruit blijkt dat 1,3 miljoen mensen naar het kamp zijn gedeporteerd. 1,1 miljoen van hen waren joden, 140.000 Polen, 23.000 zigeuners, 15.000 Russische krijgsgevangenen en ruim 25.000 slachtoffers van een andere etniciteit.

De overblijfselen van een gaskamer. Foto: Joshua Doubek (CC 3.0)

De overblijfselen van een gaskamer. Foto: Joshua Doubek (CC 3.0)

Na de oorlog

Kampleider Rudolf Höß wist aanvankelijk te ontkomen na de oorlog, maar werd in maart 1946 alsnog gearresteerd. Tijdens de processen van Neurenberg werd hij op 2 april 1947 ter dood veroordeeld. Twee weken later werd hij, in Auschwitz, opgehangen. Tot aan zijn dood heeft hij geen enkele vorm van berouw of emotie getoond.

SS-leider Heinrich Himmler werd op 20 mei 1945 gevangengenomen door de geallieerden en naar een Brits ondervragingskamp vervoerd. Hier wist hij kortstondig aan de aandacht van zijn bewakers te ontsnappen en zelfmoord te plegen door een cyanidecapsule in te nemen. Na een doodstrijd van 15 minuten overleed Himmler. Hij is daarna anoniem begraven op een plek waarvan de locatie nooit geopenbaard is.

Josef Mengele wist na de oorlog een paar jaar onder een valse naam onder te duiken in Duitsland. In 1949 ontsnapte hij via Italië naar Zuid-Amerika. Hier was hij in verschillende landen continu op de vlucht voor de instanties. In 1979 kreeg hij een hartaanval tijdens het zwemmen, waarna hij verdronk.

SS-arts Josef Mengele (l) en kampleider Rudolf Höß.

SS-arts Josef Mengele (l) en kampleider Rudolf Höß.